Het klittenband-effect

Waarom dwingende controle soms voelt als liefde

* Vanwege de leesbaarheid schrijf ik in dit artikel over een mannelijke pleger en een vrouwelijk slachtoffer. Maar mannen, vrouwen en mensen die zich anders identificeren kunnen allemaal zowel pleger als slachtoffer worden. Het is gedrag wat je rol bepaalt, niet je gender.

In mijn trainingen gebruik ik soms de metafoor van klittenband om uit te leggen hoe de rafelranden van het leven ons gevoelig kunnen maken. Ingrijpende ervaringen in je jeugd laten sporen na die ons gevoelig kunnen maken voor een herhaling van zetten. De rafelrandjes kunnen hard zijn, zoals de ruwe kant van klittenband, of zacht, zoals de andere kant. De ruwe kant van klittenband schuurt langs iedereen. Niemand blijft volledig onberoerd wanneer een partner zich dominant opstelt, sterk bepalend is of voortdurend wil weten wat de ander denkt, voelt en doet. Die ruwheid glijdt van sommige mensen af zonder veel sporen na te laten. Bij anderen grijpt ze zich vast in iets wat al langer aanwezig was. Een kwetsbaarheid. Een verlangen. Een oude wond. Niet omdat er iets mis is met diegene, maar omdat ieder mens gevormd wordt door diens ervaringen. Die vatbaarheid noem ik een rafelrandje. Het is geen tekortkoming, maar een spoor wat door het leven is achter gelaten.

Die rafelrandjes kunnen verklaren waarom sommige slachtoffers van dwingende controle niet worden afgeschrikt door eigenschappen die voor anderen al snel een afknapper blijken te zijn. Wat later als controle wordt herkend, kan in het begin voelen als veiligheid. Wat later verstikkend wordt, kan eerst troost bieden. Wie zelf weinig liefde heeft ervaren en zelden gehoord werd, kan lovebombing ondergaan alsof dát echte liefde is. Zijn dominantie voelt als geborgenheid, zijn rigiditeit geeft houvast en zijn onverzettelijkheid voelt als een veilige muur waarachter je kunt schuilen tegen de storm van het leven.

Jeugdervaringen vormen ons Veel mensen die terechtkomen in een relatie met dwingende controle dragen een geschiedenis met zich mee waarin veiligheid niet vanzelfsprekend was. Soms gaat het om ervaringen van geweld, verwaarlozing of voortdurende spanning. Soms juist om het ontbreken van liefdevolle begrenzing, richting en emotionele beschikbaarheid.

De bekende ACE-studies naar Adverse Childhood Experiences laten zien dat negatieve ervaringen in de jeugd langdurige invloed kunnen hebben op psychisch welzijn, relaties en de manier waarop veiligheid wordt beleefd. Jenney Zhu publiceerde in 2023 haar onderzoek naar de connectie tussen ACEs en partnergeweld. Mensen die meer ingrijpende ervaringen hebben meegemaakt in hun jeugd, lopen zowel een verhoogd risico om slachtoffer te worden van partnergeweld als om zelf pleger te worden.

Dat betekent niet dat mensen met een moeilijke jeugd voorbestemd zijn om slachtoffer of pleger te worden. Zeker niet. Maar het verleden laat wel sporen na en kan rafelrandjes creëren die je ruw of vatbaar maken.

Wanneer liefde en afhankelijkheid verstrengeld raken Toen ik het boek van Erica Pugliese las, was ik geïntrigeerd. Ze onderzoekt wat zij ‘pathologische affectieve afhankelijkheid’ noemt: een vorm van relationele afhankelijkheid waarbij iemand verbonden blijft aan een schadelijke relatie, zelfs wanneer die relatie duidelijk pijn doet. Volgens haar hebben dergelijke patronen vaak wortels in vroege ervaringen waarin liefde, veiligheid, afhankelijkheid en angst met elkaar verweven zijn geraakt.

Erica laat zien hoe daderschap en slachtofferschap samen kunnen gaan én in elkaar verstrikt kunnen raken. Zij beschrijft verschillende patronen van afhankelijkheid.

Bij het onwaardige type staat een diepgeworteld gevoel centraal dat men niet voldoende waard is. Liefde wordt gezocht als bevestiging van de eigen waarde. Wanneer een dominante partner veel aandacht geeft, zich beschermend opstelt of iemand het gevoel geeft bijzonder te zijn, kan dat een behoefte raken die veel ouder is dan de relatie zelf. Het slachtoffer voelt zich al die liefde niet waard en dat is uiteindelijk ook wat een pleger van dwingende controle zal bevestigen buiten de periodes van lovebombing om.

Het kwetsbare type zoekt vooral veiligheid. Het leven voelt ingewikkeld, bedreigend of overweldigend. Een partner die leiding neemt, beslissingen maakt en duidelijkheid biedt, kan dan ervaren worden als iemand die bescherming geeft tegen een wereld die te moeilijk lijkt om in je eentje aan te kunnen. Zonder de dominante partner is het leven beangstigend.

Het redders-type ontleent juist veel eigenwaarde aan het zorgen voor anderen. Deze mensen zien vaak de pijn, kwetsbaarheid of beschadiging van hun partner. Waar anderen waarschuwingssignalen zien, zien zij een mens die hulp nodig heeft. Ze psychologiseren het gewelddadige gedrag (“hij had immers zo’n moeilijke jeugd, of hij heeft een trauma, of hij weet niet beter, of hij bedoelt het allemaal niet zo”). Daardoor blijven zij soms langer hopen dat liefde, geduld en begrip de situatie uiteindelijk zullen veranderen.

Daarnaast beschrijft Erica Pugliese een gemengd type, waarin verschillende patronen samenkomen. Hoewel deze typen van elkaar verschillen, lijken ze allemaal te draaien om dezelfde menselijke zoektocht: de behoefte aan veiligheid, verbondenheid en bestaansrecht.

Verbondenheid zonder jezelf kwijt te raken Mensen hebben anderen nodig. Afhankelijkheid is geen teken van zwakte, maar een fundamentele menselijke behoefte. Het probleem ontstaat niet wanneer mensen zich hechten. Het probleem ontstaat wanneer verbondenheid met de ander steeds ten koste gaat van verbondenheid met jezelf. Wanneer iemand het gevoel krijgt te moeten kiezen tussen zichzelf zijn of erbij horen. Als je gedwongen wordt om te kiezen tussen autonomie of verbinding.

Juist veel slachtoffers van dwingende controle lijken deze spanning te herkennen. Vaak hebben zij nooit echt geleerd dat beide tegelijkertijd mogelijk zijn. Dat je iemand nodig kunt hebben zonder jezelf kwijt te raken. Dat je kunt leunen zonder jezelf uit handen te geven. Dat liefde niet hoeft te betekenen dat jullie in alles hetzelfde zijn of hetzelfde denken. Thema’s die in vrijwel iedere relatie spelen kunnen in sommige relaties vreselijk uit de hand lopen. De eigenheid van een slachtoffer bedreigt dan de verbondenheid die de pleger afdwingt.

Volgens Gabor Maté hebben mensen twee fundamentele behoeften: verbondenheid en authenticiteit. We hebben het nodig om erbij te horen én onszelf te zijn. Wanneer een kind het gevoel krijgt te moeten kiezen tussen die twee, kiest die vrijwel altijd voor verbondenheid. Verbinding met de volwassene om je heen (die jou onderdak, eten en bescherming geeft) is immers de enige manier om als kind te overleven. We passen ons aan, slikken gevoelens in of laten delen van onszelf niet zien, omdat de relatie belangrijker is dan authenticiteit. Deze strategie helpt kinderen om te overleven, maar het kan hen als volwassene kwetsbaar maken voor relaties waarin verbondenheid ten koste gaat van eigenheid.

Het klittenband-effect Misschien is dat wat er gebeurt wanneer de ruwe kant van het klittenband blijft haken. Waar de één denkt: Waarom bemoeit hij zich overal mee?, denkt de ander: Wat fijn dat iemand zich zo betrokken voelt. Waar de één denkt: Hij probeert mij te controleren, voelt de ander: Eindelijk iemand die mij niet laat vallen.

Dezelfde gedragingen, dezelfde haakjes, maar een andere ondergrond. Dat maakt ook begrijpelijk waarom buitenstaanders vaak worstelen met de vraag waarom iemand niet eenvoudigweg vertrekt. Voor degene die midden in de relatie zit, gaat het niet alleen over liefde. Voor degene die midden in de relatie zit, kunnen andere vragen veel relevanter zijn: Hoe moet ik zonder deze persoon verder? of: Hoe kan de ander zonder mij verder? of: Zal ooit nog iemand anders van mij houden? Mensen die slachtoffer worden van dwingende controle zijn niet zwak of naïef. Vaak spelen ervaringen uit het verleden een rol. Wat je als kind hebt meegemaakt, kan "rafelrandjes" achterlaten: kwetsbaarheden en onvervulde behoeften die maken dat controlerend gedrag aanvankelijk wordt ervaren als veiligheid, bescherming of liefde.

Het "klittenband-effect" ontstaat wanneer controlerend gedrag haakt aan oude kwetsbaarheden. Een deel van je herstel is het herkennen van jouw patronen en het leren verbinden met anderen zonder jezelf daarbij kwijt te raken.

PS. Iedereen kan slachtoffer worden van dwingende controle. Dit artikel gaat over factoren die sommige mensen extra kwetsbaar kunnen maken, niet over een vast slachtofferprofiel.

PS2. Niemand is verantwoordelijk voor het geweld, de manipulatie of de controle die een ander hem of haar aandoet. Inzicht in je eigen kwetsbaarheden gaat niet over schuld, maar over het vergroten van je vrijheid en weerbaarheid.